فلج عصب صورت چیست و چه علائمی دارد؟ آشنایی با علت، نشانه‌ها و روش‌های درمان

فلج عصب صورت یکی از اختلالات مهم سیستم عصبی است که باعث ضعف یا از بین رفتن حرکت عضلات صورت می‌شود. این عارضه می‌تواند به‌صورت ناگهانی یا تدریجی ایجاد شود و علاوه بر تغییر ظاهر صورت، انجام فعالیت‌هایی مانند صحبت کردن، غذا خوردن، بستن چشم و ابراز احساسات را با مشکل مواجه کند. بسیاری از افراد با مشاهده افتادگی یک سمت صورت، ابتدا به سکته مغزی فکر می‌کنند، در حالی که در بسیاری از موارد علت این مشکل، آسیب یا التهاب عصب صورت است. شناخت علائم فلج صورت و مراجعه سریع به پزشک اهمیت زیادی دارد، زیرا در بسیاری از موارد، تشخیص و درمان زودهنگام می‌تواند شانس بهبودی کامل را افزایش دهد. در این مقاله با علل، علائم، روش‌های تشخیص و درمان فلج عصب صورت آشنا می‌شوید.

فلج عصب صورت چیست؟

فلج عصب صورت (Facial Nerve Palsy) زمانی رخ می‌دهد که عصب هفتم مغزی نتواند پیام‌های عصبی را به عضلات صورت منتقل کند. در نتیجه، عضلات یک سمت صورت و در موارد نادر هر دو سمت، دچار ضعف یا بی‌حرکتی می‌شوند.

عصب صورت وظیفه کنترل بیشتر حرکات صورت را بر عهده دارد. التهاب، فشار، کشیدگی یا پارگی این عصب می‌تواند ارتباط میان مغز و عضلات را مختل کرده و باعث بروز علائم فلج صورت شود.

شدت بیماری در افراد مختلف متفاوت است. برخی تنها ضعف خفیف عضلات را تجربه می‌کنند، اما در برخی دیگر حرکت کامل یک سمت صورت از بین می‌رود. مدت زمان بهبودی نیز به علت آسیب بستگی دارد و ممکن است از چند هفته تا چند ماه یا حتی بیشتر طول بکشد.

عصب صورت چه وظایفی دارد؟

برای درک بهتر علت فلج صورت، ابتدا باید عملکرد عصب صورت را شناخت. این عصب از ساقه مغز منشأ می‌گیرد و پس از عبور از استخوان گیجگاهی، به شاخه‌های مختلفی تقسیم می‌شود که هر کدام بخشی از عضلات صورت را کنترل می‌کنند.

مهم‌ترین وظایف عصب صورت عبارت‌اند از:

• حرکت عضلات پیشانی و ابرو  |  بستن پلک‌ها و محافظت از چشم  |  حرکت لب‌ها و گونه‌ها  |  لبخند زدن، خندیدن و اخم کردن  |  کمک به تلفظ صحیح کلمات  |  جلوگیری از نشت بزاق  |  انتقال حس چشایی قسمت جلویی زبان  |  کنترل بخشی از غدد اشکی و بزاقی

به همین دلیل، آسیب به این عصب علاوه بر تغییر ظاهر صورت، بسیاری از عملکردهای روزمره را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

علائم فلج صورت چیست؟

علائم فلج صورت بسته به شدت آسیب و علت بیماری متفاوت هستند. اما معمولاً به‌صورت یک‌طرفه ظاهر می‌شوند و ممکن است طی چند ساعت یا چند روز پیشرفت کنند.

افتادگی یک سمت صورت

شایع‌ترین علامت فلج عصب صورت، افتادگی گوشه دهان، گونه یا پلک است. این باعث نامتقارن شدن چهره می‌شود و هنگام صحبت کردن یا لبخند زدن بیشتر دیده می‌شود.

ناتوانی در بستن چشم

بیمار ممکن است نتواند پلک سمت درگیر را به‌طور کامل ببندد. این وضعیت می‌تواند باعث خشکی چشم، سوزش، اشک‌ریزش و در صورت درمان نشدن، آسیب به قرنیه شود.

اختلال در لبخند و حرکات صورت

ضعف عضلات اطراف دهان حرکت طبیعی لب‌ها را مختل می‌کند و هنگام لبخند زدن فقط یک سمت صورت را حرکت می دهد. در نتیجه، تقارن طبیعی چهره از بین می‌رود.

اختلال در صحبت کردن و غذا خوردن

ضعف عضلات لب و گونه تلفظ برخی حروف را دشوار می‌کند. همچنین هنگام غذا خوردن یا نوشیدن، باعث خروج مایعات از دهان یا تجمع غذا در داخل گونه می‌شود.

سایر علائم

برخی بیماران کاهش حس چشایی، درد خفیف اطراف گوش، افزایش حساسیت به صدا، اشک‌ریزش یا خشکی چشم را تجربه می‌کنند.

هر فردی که با افتادگی ناگهانی صورت مواجه می‌شود، باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن به پزشک مراجعه کند؛ زیرا این علامت علاوه بر فلج عصب صورت، می‌تواند نشانه سکته مغزی نیز باشد و پزشک باید آن را به‌صورت اورژانسی بررسی کند.

علت فلج صورت چیست؟

علت فلج صورت در همه بیماران یکسان نیست و عوامل مختلفی می‌توانند باعث آسیب به عصب صورت شوند. تشخیص علت بیماری، نقش مهمی در انتخاب بهترین روش درمان دارد.

فلج بل (Bell’s Palsy)

شایع‌ترین علت فلج عصب صورت، فلج بل است. در این بیماری، عصب صورت دچار التهاب و تورم می‌شود و هنگام عبور از کانال استخوانی تحت فشار قرار می‌گیرد. این وضعیت معمولاً به‌طور ناگهانی ایجاد می‌شود و در بسیاری از بیماران با درمان مناسب طی چند هفته یا چند ماه بهبود پیدا می‌کند.

عفونت‌های ویروسی

ویروس‌هایی مانند هرپس سیمپلکس و ویروس زونا می‌توانند باعث التهاب عصب صورت و بروز علائم فلج صورت شوند. درمان سریع عفونت، احتمال بهبود عملکرد عصب را افزایش می‌دهد.

آسیب و ضربه

تصادفات، شکستگی استخوان گیجگاهی، آسیب‌های ورزشی یا جراحی‌های ناحیه سر و گردن ممکن است باعث کشیدگی، له‌شدگی یا پارگی عصب صورت شوند. در موارد شدید، بیمار ممکن است به جراحی ترمیم یا بازسازی عصب نیاز داشته باشد.

تومورها

برخی تومورهای غده پاروتید، عصب شنوایی یا قاعده جمجمه با فشار بر عصب صورت باعث ایجاد ضعف عضلات می‌شوند. گاهی نیز پس از برداشتن تومور، برای حفظ عملکرد عصب انجام جراحی ترمیمی ضروری است.

سکته مغزی

اگرچه سکته مغزی مستقیماً به عصب صورت آسیب نمی‌زند، اما می‌تواند مسیرهای عصبی کنترل‌کننده عضلات صورت را در مغز درگیر کند. به همین دلیل، افتادگی ناگهانی صورت همیشه باید به‌عنوان یک وضعیت اورژانسی بررسی شود.

سایر علل

دیابت، بارداری، بیماری‌های خودایمنی، برخی عفونت‌ها، بیماری لایم، سندرم گیلن‌باره و ناهنجاری‌های مادرزادی نیز می‌توانند خطر ابتلا به فلج عصب صورت را افزایش دهند.

تفاوت فلج عصب صورت با سکته مغزی چیست؟

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های بیماران پس از مشاهده افتادگی ناگهانی صورت، احتمال سکته مغزی است. اگرچه هر دو بیماری می‌توانند باعث نامتقارن شدن چهره شوند، اما از نظر علت، علائم و روش درمان تفاوت‌های مهمی دارند.

در فلج عصب صورت، خود عصب هفتم مغزی آسیب می‌بیند؛ بنابراین معمولاً تمام عضلات یک سمت صورت درگیر می‌شوند. بیمار علاوه بر افتادگی گوشه دهان، در بالا بردن ابرو و بستن کامل چشم همان سمت نیز مشکل دارد.

در مقابل، در سکته مغزی آسیب در مغز ایجاد می‌شود و معمولاً عضلات پیشانی سالم باقی می‌مانند. همچنین سکته اغلب با علائمی مانند ضعف یا بی‌حسی دست و پا، اختلال گفتار، دوبینی، سرگیجه شدید یا کاهش سطح هوشیاری همراه است؛ علائمی که معمولاً در فلج عصب صورت دیده نمی‌شوند.

با این حال، تشخیص قطعی تنها توسط پزشک امکان‌پذیر است و هرگونه افتادگی ناگهانی صورت باید به‌عنوان یک وضعیت اورژانسی بررسی شود.

چگونه فلج عصب صورت تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص فلج عصب صورت با گرفتن شرح حال، معاینه دقیق عضلات صورت و بررسی علت احتمالی آسیب انجام می‌شود. پزشک زمان شروع علائم، سرعت پیشرفت بیماری، سابقه بیماری‌های زمینه‌ای، عفونت‌ها، ضربه یا جراحی‌های قبلی را بررسی می‌کند.

در معاینه، از بیمار خواسته می‌شود ابروهای خود را بالا ببرد، چشم‌ها را ببندد، لبخند بزند، گونه‌ها را باد کند و دندان‌های خود را نشان دهد تا شدت آسیب عصب مشخص شود.

در صورت نیاز، پزشک ممکن است از روش‌های زیر استفاده کند:

• MRI یا CT Scan برای بررسی تومورها، سکته مغزی یا آسیب‌های استخوانی

• نوار عصب و عضله (EMG) برای ارزیابی شدت آسیب و احتمال بهبودی عصب

• آزمایش خون در صورت شک به عفونت‌ها یا بیماری‌های التهابی و خودایمنی

تشخیص دقیق علت بیماری، نقش مهمی در انتخاب بهترین روش درمان دارد.

درمان فلج عصب صورت چگونه انجام می‌شود؟

درمان فلج عصب صورت به علت ایجاد بیماری و شدت آسیب بستگی دارد. برخی بیماران تنها با درمان دارویی بهبود پیدا می‌کنند، در حالی که برخی دیگر به توانبخشی یا جراحی نیاز دارند.

اگر علت بیماری فلج بل باشد، درمان معمولاً با داروهای کورتونی آغاز می‌شود. شروع درمان در ۷۲ ساعت نخست می‌تواند احتمال بهبودی کامل را به میزان قابل توجهی افزایش دهد. در برخی بیماران نیز داروهای ضدویروس تجویز می‌شود.

از آنجا که بسیاری از بیماران نمی‌توانند چشم خود را به‌طور کامل ببندند، پزشکان بر محافظت از قرنیه تأکید می‌کنند. استفاده از اشک مصنوعی، پمادهای چشمی و بستن چشم هنگام خواب از قرنیه محافظت می‌کند و خطر آسیب‌های چشمی را کاهش می‌دهد.

پس از مرحله حاد بیماری، فیزیوتراپی و تمرینات تخصصی عضلات صورت به بازگشت عملکرد طبیعی عضلات کمک می‌کنند و احتمال ایجاد حرکات غیرارادی را کاهش می‌دهند.

پارگی عصب صورت در اثر تصادف، جراحی یا تومور ممکن است بیمار را به کاندید مناسبی برای جراحی بازسازی عصب صورت یا سایر جراحی‌های ترمیمی تبدیل کند. در این شرایط، پزشک با توجه به علت آسیب و وضعیت بیمار، مناسب‌ترین روش درمان را انتخاب می‌کند. هدف این جراحی‌ها، بازگرداندن ارتباط میان عصب و عضلات و بهبود تقارن و حرکت طبیعی صورت است.

آیا فلج عصب صورت همیشه بهبود پیدا می‌کند؟

پیش‌آگهی فلج عصب صورت به علت بیماری، شدت آسیب و زمان شروع درمان بستگی دارد. بسیاری از بیماران مبتلا به فلج بل، به‌ویژه اگر درمان در روزهای نخست آغاز شود، طی چند هفته تا چند ماه بهبود قابل توجهی پیدا می‌کنند.

با این حال، در مواردی که عصب به‌شدت آسیب دیده یا به‌طور کامل قطع شده باشد، ممکن است بهبودی خودبه‌خودی اتفاق نیفتد و بیمار برای بازیابی عملکرد عضلات به درمان‌های تخصصی یا جراحی نیاز داشته باشد.

به همین دلیل، مراجعه سریع به پزشک پس از مشاهده علائم فلج صورت مهم‌ترین عامل در افزایش شانس درمان موفق محسوب می‌شود.

جمع‌بندی

فلج عصب صورت یکی از شایع‌ترین اختلالات اعصاب محیطی است که می‌تواند در اثر التهاب، عفونت، ضربه، تومور یا برخی بیماری‌های عصبی ایجاد شود. این بیماری علاوه بر تغییر ظاهر صورت، عملکردهایی مانند صحبت کردن، غذا خوردن، بستن چشم و ابراز احساسات را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

شناخت علائم فلج صورت و مراجعه سریع به پزشک، نقش مهمی در تشخیص علت بیماری و انتخاب بهترین روش درمان دارد. امروزه با استفاده از دارودرمانی، مراقبت از چشم، توانبخشی و در صورت نیاز جراحی، بسیاری از بیماران می‌توانند بخش قابل توجهی از عملکرد طبیعی عضلات صورت خود را بازیابند.

تشخیص و درمان فلج عصب صورت توسط دکتر بنیامین رحمتی

تشخیص صحیح علت فلج عصب صورت، نخستین و مهم‌ترین گام در انتخاب درمان مناسب است. دکتر بنیامین رحمتی با تکیه بر تجربه و دانش تخصصی در زمینه بیماری‌ها و جراحی‌های سر و گردن، بیماران مبتلا به فلج صورت را به‌صورت دقیق ارزیابی کرده و متناسب با علت بیماری، شدت آسیب عصب و شرایط هر بیمار، بهترین برنامه درمانی را ارائه می‌دهد. در مواردی که به جراحی‌های ترمیمی یا بازسازی عصب صورت نیاز باشد، هدف اصلی درمان، بازگرداندن عملکرد عضلات، بهبود تقارن چهره و افزایش کیفیت زندگی بیمار خواهد بود.