انتقال عضله در بازسازی لبخند (Smile Reanimation)

لبخند یکی از مهم‌ترین حرکات چهره است و نقش قابل توجهی در بیان احساسات، ارتباطات اجتماعی و ایجاد تقارن صورت دارد. در افرادی که به دلیل آسیب عصب صورت، جراحی، تروما، برخی بیماری‌ها یا فلج مادرزادی دچار اختلال حرکتی صورت شده‌اند، ممکن است حرکت طبیعی گوشه دهان کاهش پیدا کند یا به‌طور کامل از بین برود. در چنین شرایطی، یکی از روش‌های پیشرفته بازسازی عملکرد صورت، بازسازی لبخند یا Smile Reanimation است.بازسازی لبخند شامل مجموعه‌ای از روش‌های جراحی است که با هدف ایجاد یا بهبود حرکت دینامیک صورت انجام می‌شوند. در برخی بیماران هنوز عضلات صورت قابلیت عملکرد دارند و می‌توان از روش‌های ترمیم یا انتقال عصب برای فعال کردن آن‌ها استفاده کرد. اما در بعضی موارد، به‌خصوص زمانی که فلج صورت مدت زیادی ادامه داشته و عضلات مسئول لبخند عملکرد مؤثر خود را از دست داده‌اند، ممکن است انتقال عضله عملکردی آزاد یا Free Functional Muscle Transfer مطرح شود.در این روش، عضله‌ای دارای قابلیت انقباض از قسمت دیگری از بدن به صورت منتقل می‌شود. سپس عروق و عصب آن به ساختارهای مناسب در صورت متصل می‌شوند تا عضله بتواند پس از طی دوره ترمیم و عصب‌گیری، در ایجاد حرکت گوشه دهان و بازسازی لبخند نقش داشته باشد.

بازسازی لبخند چیست؟

Smile Reanimation یا بازسازی لبخند به مجموعه روش‌هایی گفته می‌شود که برای بازگرداندن یا تقویت حرکت صورت هنگام لبخند زدن مورد استفاده قرار می‌گیرند.در فلج یک‌طرفه صورت، هنگام تلاش برای لبخند زدن ممکن است گوشه دهان در سمت مبتلا حرکت کافی نداشته باشد. در نتیجه، بین دو سمت صورت عدم تقارن ایجاد می‌شود. شدت این عدم تقارن در افراد مختلف متفاوت است و به محل آسیب، شدت آسیب عصبی و مدت‌زمان گذشته از شروع فلج بستگی دارد.هدف بازسازی لبخند فقط متقارن کردن صورت در حالت استراحت نیست. در بسیاری از روش‌های بازسازی دینامیک صورت تلاش می‌شود حرکت فعال و قابل کنترل گوشه دهان نیز ایجاد شود.روش‌های بازسازی لبخند می‌توانند شامل انتقال عصب، پیوند عصب، انتقال تاندون، انتقال عضله و ترکیبی از این روش‌ها باشند. انتخاب تکنیک مناسب برای هر بیمار بر اساس شرایط فردی انجام می‌شود.

چه زمانی انتقال عضله برای بازسازی لبخند مطرح می‌شود؟

عضلات صورت برای ایجاد حرکت طبیعی به عصب‌دهی مناسب نیاز دارند. هنگامی که عصب صورت آسیب می‌بیند، ارتباط میان مغز و عضلات مسئول حرکات صورت مختل می‌شود.اگر عصب‌دهی عضلات برای مدت طولانی قطع باشد، ممکن است عضلات به‌تدریج ضعیف یا دچار آتروفی شوند. در چنین شرایطی، حتی اگر عصب جدیدی به ناحیه منتقل شود، ممکن است عضله قبلی توان کافی برای پاسخ مناسب نداشته باشد.در بعضی از این بیماران، به جای تکیه کامل بر عضلات قبلی صورت، می‌توان یک عضله جدید و سالم را از قسمت دیگری از بدن منتقل کرد.این روش بیشتر در برخی موارد فلج طولانی‌مدت صورت، آسیب شدید عصب صورت، بعضی موارد فلج مادرزادی و شرایطی که عضلات طبیعی صورت قابلیت عملکرد کافی ندارند مورد بررسی قرار می‌گیرد.با این حال، طول مدت فلج به‌تنهایی برای انتخاب انتقال عضله کافی نیست. وضعیت عصب، عضلات باقی‌مانده، علت فلج، سن بیمار، سابقه جراحی و اهداف درمان نیز باید بررسی شوند.

Free Functional Muscle Transfer چیست؟

Free Functional Muscle Transfer یا FFMT به معنای انتقال آزاد یک عضله عملکردی از بخشی از بدن به بخش دیگری است.در بازسازی لبخند، جراح عضله‌ای را انتخاب می‌کند که قابلیت ایجاد انقباض مناسب داشته باشد. این عضله همراه با عروق و عصب مربوط به خود برداشته شده و در ناحیه صورت قرار داده می‌شود.عضله منتقل‌شده باید در موقعیت و جهت مشخصی قرار گیرد تا هنگام انقباض بتواند گوشه دهان را در مسیر مناسب حرکت دهد.از آنجا که عضله برای زنده ماندن به خون‌رسانی نیاز دارد، عروق آن باید به عروق مناسب در صورت یا گردن متصل شوند. این بخش معمولاً با استفاده از تکنیک‌های میکروسرجری انجام می‌شود.علاوه بر خون‌رسانی، عضله به یک منبع عصبی نیز نیاز دارد. بدون اتصال عصبی مناسب، عضله نمی‌تواند به‌صورت فعال منقبض شود.به همین دلیل، انتخاب منبع عصبی یکی از مهم‌ترین مراحل برنامه‌ریزی جراحی بازسازی لبخند است.

انتقال عضله گراسیلیس در بازسازی لبخند

یکی از شناخته‌شده‌ترین عضلات مورد استفاده در Free Functional Muscle Transfer، عضله گراسیلیس یا Gracilis Muscle است.عضله گراسیلیس عضله‌ای باریک و نسبتاً بلند در قسمت داخلی ران است. در بسیاری از جراحی‌های بازسازی، می‌توان بخشی از این عضله را همراه با عروق و عصب آن برداشت و به ناحیه مورد نظر منتقل کرد.در بازسازی لبخند، عضله گراسیلیس معمولاً به‌گونه‌ای در صورت قرار داده می‌شود که انقباض آن بتواند گوشه دهان را به سمت بالا و خارج حرکت دهد.تنظیم دقیق محل اتصال عضله اهمیت زیادی دارد. اگر جهت یا میزان کشش عضله مناسب نباشد، حرکت ایجادشده ممکن است با حرکت طبیعی لبخند هماهنگی کافی نداشته باشد.به همین دلیل، جراح هنگام قرار دادن عضله باید وضعیت چهره، جهت حرکت سمت سالم و شکل لبخند بیمار را در نظر بگیرد.

عضله منتقل‌شده چگونه حرکت می‌کند؟

انتقال یک عضله سالم به صورت به‌تنهایی برای ایجاد حرکت کافی نیست. عضله جدید باید یک منبع عصبی داشته باشد تا بتواند فرمان حرکتی دریافت کند.

برای عصب‌دهی عضله منتقل‌شده چند روش وجود دارد. دو مورد مهم عبارت‌اند از:

Cross-Facial Nerve Graft یا CFNG

و

Masseteric Nerve

هرکدام از این منابع عصبی ویژگی‌های خاص خود را دارند و ممکن است بر قدرت، زمان شروع حرکت و میزان طبیعی یا خودبه‌خودی بودن لبخند تأثیر بگذارند.در برخی بیماران نیز از ترکیبی از منابع عصبی استفاده می‌شود که به آن Dual Innervation یا عصب‌دهی دوگانه گفته می‌شود.

نقش Cross-Facial Nerve Graft در بازسازی لبخند

در Cross-Facial Nerve Graft یا پیوند عصب متقاطع صورت، تلاش می‌شود سیگنال عصبی از سمت سالم صورت به سمت دچار فلج منتقل شود.برای این کار معمولاً از یک پیوند عصبی استفاده می‌شود تا مسیر ارتباط عصبی میان دو سمت صورت برقرار شود.یکی از اهداف این روش آن است که فعالیت عضله منتقل‌شده با حرکات طبیعی سمت سالم صورت ارتباط بیشتری داشته باشد.در چنین شرایطی، هنگامی که فرد به‌طور طبیعی تلاش می‌کند لبخند بزند، سیگنال عصبی سمت سالم می‌تواند در فعال شدن عضله منتقل‌شده در سمت مبتلا نیز نقش داشته باشد.البته رشد عصب در طول پیوند یک فرآیند تدریجی است و به زمان نیاز دارد. به همین دلیل، در بعضی تکنیک‌ها بازسازی در چند مرحله انجام می‌شود.

نقش عصب Masseteric در بازسازی لبخند

یکی دیگر از منابع مهم عصب‌دهی، Masseteric Nerve است.این عصب یکی از شاخه‌های حرکتی مرتبط با عضله ماستر، یعنی یکی از عضلات اصلی جویدن، محسوب می‌شود.در جراحی بازسازی لبخند می‌توان از این عصب برای فعال کردن عضله گراسیلیس منتقل‌شده استفاده کرد.یکی از ویژگی‌های عصب Masseteric، توانایی ایجاد ورودی حرکتی قابل توجه است. به همین دلیل، در برخی بیماران می‌تواند برای ایجاد حرکت مناسب گوشه دهان مورد استفاده قرار گیرد.در مراحل اولیه پس از بازگشت عملکرد، ممکن است بیمار برای فعال کردن عضله جدید از حرکت فک کمک بگیرد. سپس با تمرین و توان‌بخشی، مغز می‌تواند به‌تدریج کنترل بهتری بر حرکت جدید پیدا کند.

عصب‌دهی دوگانه یا Dual Innervation چیست؟

در بعضی جراحی‌های بازسازی صورت از بیش از یک منبع عصبی برای فعال کردن عضله منتقل‌شده استفاده می‌شود.به این روش Dual Innervation گفته می‌شود.برای مثال، ممکن است از ترکیبی از Cross-Facial Nerve Graft و Masseteric Nerve استفاده شود.هدف از این روش می‌تواند بهره‌گیری از ویژگی‌های هر دو منبع عصبی باشد؛ یعنی از یک طرف ایجاد ورودی حرکتی مناسب و از طرف دیگر تلاش برای هماهنگی بیشتر حرکت با لبخند طبیعی.البته عصب‌دهی دوگانه برای تمام بیماران ضروری یا مناسب نیست و انتخاب آن به شرایط بالینی و برنامه جراحی بستگی دارد.

جراحی انتقال عضله برای بازسازی لبخند چگونه انجام می‌شود؟

پیش از جراحی، صورت بیمار به‌طور دقیق بررسی می‌شود. جراح معمولاً حرکات صورت را در حالت استراحت، لبخند، صحبت کردن و سایر حرکات ارزیابی می‌کند.همچنین میزان حرکت گوشه دهان، وضعیت عضلات صورت و عملکرد سمت سالم بررسی می‌شود.در صورت انتخاب عضله گراسیلیس، بخشی از این عضله همراه با عصب و عروق مربوط به آن از ران برداشت می‌شود.سپس عضله به ناحیه صورت منتقل شده و در محل مناسب قرار داده می‌شود.عروق عضله با استفاده از تکنیک‌های میکروواسکولار به عروق گیرنده متصل می‌شوند تا جریان خون در عضله برقرار شود.پس از آن، عصب عضله به منبع عصبی انتخاب‌شده متصل می‌شود.در مرحله بعد، عضله با میزان کشش و جهت مناسب ثابت می‌شود تا در آینده، پس از فعال شدن، بتواند حرکت مورد نظر را در گوشه دهان ایجاد کند.

چه افرادی ممکن است کاندید انتقال عضله باشند؟

انتقال عضله بیشتر در بیمارانی مورد بررسی قرار می‌گیرد که عضلات اصلی صورت دیگر توانایی کافی برای ایجاد حرکت ندارند.این وضعیت ممکن است در برخی موارد فلج طولانی‌مدت صورت ایجاد شود.همچنین بعضی بیماران پس از آسیب شدید عصب صورت، جراحی‌های ناحیه صورت یا قاعده جمجمه و بعضی انواع فلج مادرزادی ممکن است نیازمند بررسی روش‌های بازسازی عضلانی باشند.با این حال، وجود فلج صورت به‌تنهایی به معنای مناسب بودن انتقال عضله نیست.برای انتخاب بیمار مناسب باید عواملی مانند علت فلج، مدت‌زمان فلج، وضعیت عضلات صورت، وضعیت عصب، سن بیمار، سابقه درمان‌های قبلی و انتظارات بیمار بررسی شوند.

تفاوت انتقال عصب و انتقال عضله در بازسازی لبخند

انتقال عصب و انتقال عضله دو مفهوم متفاوت اما مرتبط در بازسازی صورت هستند.در انتقال عصب، هدف اصلی رساندن یک منبع عصبی جدید به عضلاتی است که هنوز توانایی انقباض و پاسخ به عصب را دارند.برای مثال، در برخی بیماران می‌توان از عصب Masseteric یا روش‌های دیگر برای فعال کردن عضلات موجود صورت استفاده کرد.اما در انتقال عضله، یک واحد عضلانی جدید وارد صورت می‌شود.این روش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که عضلات اصلی مسئول لبخند توانایی کافی برای پاسخ به عصب جدید نداشته باشند.البته انتقال عضله همچنان به عصب نیاز دارد. بنابراین در بسیاری از موارد، انتقال عضله و انتقال یا پیوند عصب به‌صورت ترکیبی در یک برنامه بازسازی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

نتیجه انتقال عضله در بازسازی لبخند چگونه است؟

هدف اصلی این جراحی، ایجاد یا افزایش حرکت گوشه دهان و بهبود تقارن صورت هنگام لبخند است.میزان نتیجه در افراد مختلف یکسان نیست.نوع فلج، مدت آن، وضعیت عصب، تکنیک جراحی، نوع منبع عصبی، محل قرارگیری عضله و نحوه توان‌بخشی بعد از جراحی همگی می‌توانند بر نتیجه نهایی تأثیر داشته باشند.در بعضی بیماران هدف اصلی ایجاد یک حرکت قدرتمند و قابل کنترل است. در برخی دیگر، ایجاد حرکت هماهنگ‌تر و نزدیک‌تر به لبخند طبیعی اهمیت بیشتری دارد.بنابراین نتیجه جراحی باید بر اساس شرایط هر فرد ارزیابی شود و نمی‌توان یک نتیجه ثابت را برای همه بیماران در نظر گرفت.

چه مدت بعد از جراحی عضله شروع به حرکت می‌کند؟

عضله منتقل‌شده بلافاصله پس از جراحی عملکرد کامل پیدا نمی‌کند.پس از اتصال عصب، باید فرآیند ترمیم و رشد عصبی اتفاق بیفتد تا سیگنال‌های عصبی بتوانند به عضله جدید برسند.به همین دلیل، شروع حرکت معمولاً تدریجی است و می‌تواند چند ماه زمان ببرد.مدت زمان لازم به نوع منبع عصبی، فاصله‌ای که عصب باید طی کند، تکنیک جراحی و ویژگی‌های فردی بیمار بستگی دارد.پس از مشاهده اولین انقباض‌ها، مرحله مهم دیگری یعنی آموزش و توان‌بخشی حرکتی آغاز می‌شود.

توان‌بخشی بعد از بازسازی لبخند

توان‌بخشی بخش مهمی از فرآیند Smile Reanimation است.پس از اینکه عضله منتقل‌شده شروع به دریافت سیگنال عصبی کرد، بیمار باید نحوه فعال کردن و کنترل آن را یاد بگیرد.تمرینات توان‌بخشی می‌توانند شامل تمرین حرکت گوشه دهان، هماهنگی دو سمت صورت، کنترل شدت انقباض و تمرین لبخند باشند.نوع تمرین‌ها تا حد زیادی به منبع عصبی مورد استفاده بستگی دارد.برای مثال، اگر عصب Masseteric به‌عنوان منبع حرکتی استفاده شده باشد، ممکن است در مراحل اولیه بیمار حرکت را با انقباض فک آغاز کند.با تکرار و تمرین، مغز می‌تواند الگوهای حرکتی جدیدی ایجاد کند و کنترل حرکت صورت بهبود پیدا کند.

بازسازی لبخند یک‌مرحله‌ای یا چندمرحله‌ای

همه روش‌های بازسازی لبخند به یک شکل انجام نمی‌شوند.در بعضی تکنیک‌ها، انتقال عضله و عصب‌دهی در یک مرحله جراحی انجام می‌شود.در برخی روش‌های دیگر، ابتدا مسیر عصبی ایجاد می‌شود و پس از گذشت زمان کافی برای رشد عصب، انتقال عضله در مرحله بعد انجام می‌شود.برای مثال، در بعضی روش‌های مبتنی بر Cross-Facial Nerve Graft ممکن است جراحی به‌صورت مرحله‌ای برنامه‌ریزی شود.انتخاب روش یک‌مرحله‌ای یا چندمرحله‌ای به وضعیت بیمار، منبع عصبی، تکنیک مورد استفاده و نظر جراح بستگی دارد.

عوارض احتمالی انتقال عضله

انتقال عضله عملکردی آزاد یک جراحی تخصصی و نسبتاً پیچیده است و مانند هر عمل جراحی دیگری می‌تواند با عوارض احتمالی همراه باشد.عوارض ممکن است به زخم جراحی، محل برداشت عضله، عروق، عصب یا میزان عملکرد عضله منتقل‌شده مربوط باشند.در برخی بیماران ممکن است حرکت ایجادشده کمتر یا بیشتر از میزان مورد انتظار باشد. گاهی نیز برای بهبود تقارن یا تنظیم بهتر حرکت، اقدامات تکمیلی مورد بررسی قرار می‌گیرند.از آنجا که بقای عضله منتقل‌شده به خون‌رسانی مناسب وابسته است، مراقبت‌های بعد از جراحی و ارزیابی دقیق عملکرد عروقی اهمیت زیادی دارد.میزان خطر و نوع عوارض برای همه بیماران یکسان نیست و باید پیش از جراحی متناسب با شرایط هر فرد بررسی شود.

آیا بازسازی لبخند برای همه افراد مبتلا به فلج صورت مناسب است؟

خیر. بیماران مبتلا به فلج صورت شرایط یکسانی ندارند و روش درمان باید بر اساس نوع و مرحله فلج انتخاب شود.در برخی بیماران، عضلات صورت هنوز قابلیت عملکرد دارند و ممکن است روش‌های بازسازی عصبی مناسب‌تر باشند.در برخی موارد، روش‌های استاتیک برای بهبود تقارن صورت مورد استفاده قرار می‌گیرند.در گروه دیگری از بیماران که عضلات مسئول لبخند دیگر عملکرد کافی ندارند، انتقال عضله می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های بازسازی دینامیک مورد بررسی قرار گیرد.بنابراین انتخاب بین انتقال عصب، پیوند عصب، انتقال عضله یا ترکیبی از این روش‌ها باید پس از معاینه و بررسی دقیق انجام شود.

هدف اصلی Smile Reanimation چیست؟

هدف نهایی بازسازی لبخند فقط ایجاد یک حرکت ساده در گوشه دهان نیست.در یک بازسازی موفق تلاش می‌شود حرکت ایجادشده از نظر جهت، قدرت و هماهنگی تا حد امکان به حرکت طبیعی صورت نزدیک شود.بهبود تقارن در حالت استراحت و هنگام لبخند، افزایش قابلیت بیان احساسات و ایجاد حرکت فعال در سمت دچار فلج از مهم‌ترین اهداف این جراحی‌ها هستند.انتقال عضله، به‌خصوص Free Functional Muscle Transfer با استفاده از عضله گراسیلیس، یکی از روش‌های مهم بازسازی دینامیک صورت در بیمارانی است که عضلات طبیعی صورت دیگر عملکرد کافی ندارند.

جمع‌بندی

بازسازی لبخند یا Smile Reanimation مجموعه‌ای از روش‌های جراحی برای بازگرداندن حرکت صورت در افراد مبتلا به فلج صورت است.در بیمارانی که عضلات مسئول لبخند به دلیل فلج طولانی‌مدت یا آسیب شدید دیگر عملکرد کافی ندارند، ممکن است Free Functional Muscle Transfer مورد بررسی قرار گیرد.یکی از رایج‌ترین روش‌ها، انتقال عضله گراسیلیس یا Gracilis Muscle Transfer است. در این روش، عضله از قسمت داخلی ران به صورت منتقل شده و عروق و عصب آن به ساختارهای مناسب متصل می‌شوند.برای فعال کردن عضله می‌توان بسته به شرایط بیمار از منابع عصبی مختلفی مانند Cross-Facial Nerve Graft، Masseteric Nerve یا در برخی موارد عصب‌دهی دوگانه استفاده کرد.انتخاب بهترین روش برای هر بیمار به علت و مدت فلج، وضعیت عضلات و عصب صورت، جراحی‌های قبلی و اهداف درمان بستگی دارد. به همین دلیل، برنامه بازسازی لبخند باید به‌صورت اختصاصی و پس از ارزیابی دقیق شرایط هر بیمار طراحی شود.